CZYŻYNY Dzielnica XIV Miasta Krakowa

Wszystkie fakty i wzmianki w monografiach wskazują na to, że Czyżyny istnieją już co najmniej 700 lat! Sięgają więc czasu sprzed lokalcji Krakowa w 1257 roku.

W odróżnieniu od licznych osiedli wzniesionych w miarę rozbudowy dzielnicy Nowa Huta i oznaczonych wyraźnie jako „osiedle” np. Os. Kolorowe, Wandy, nazwy Czyżyny nie poprzedza wyraz „osiedle” tak jak sąsiednich Rakowic, Mogiły czy Bieńczyc. Są to nazwy podkrakowskich wsi, włączonych do obszaru Krakowa w czasie i po II wojnie światowej.

Nie znana jest etymologia nazwy wsi Czyżyny, jak również do końca jej historia. Można tylko odnieść się do fragmentów publikacji Klemensa Bąkowskiego, autora „Przewodnika po okolicach Krakowa” (1909 r.). Wymienione w nich zdarzenia i daty są wyznacznikami najdawniejszych czasów wsi:

Tak więc początki Czyżyn związane są niewątpliwie z powstaniem „wybornego gościńca” łączącego wieś Mogiła z Krakowem i ten właśnie gościniec jest punktem odniesienia do pierwocin Czyżyn. W odległości około 6 km na wschód od Krakowa droga „mogilska” rozdziela się ku północnemu wschodowi do Bieńczyc. Od tegoż rozdroża prostopadle do kierunku drogi „mogilskiej” bierze początek główna ulica – droga Czyżyn w kierunku południowym, wyznaczająca oś północ – południe i stanowiąca centralną najstarszą część wsi.

W odległości ok. 100 m od jej początku, droga ta zbiega się z wcześniej już istniejącą ulicą Kościelną – obecnie ulicą Franciszka Wężyka. U zbiegu obu tych dróg, za drewnianym płotem osłoniętym krzewami głogu, stały zabudowania dzierżawionego od Kurii Metropolitalnej w Krakowie majątku ziemskiego – dworu. Obiekt ten oznaczony był numerem administracyjnym 1 – co sugeruje, że było to pierwsze co do rangi i czasu zabudowanie na terenie wsi.

Narastające oznaczenia od numeru 1 a więc dworu występują w porządku kolejnym dla domów położonych najbliżej, a mianowicie 2, 3, 4 i trochę dalej numery 5 – 26 w obustronnie zabudowanych krótkich ślepych drogach, dla których z czasem przyjęto nazwy: Ławników i Woźniców. Ten zakątek uważa się za kolebkę wsi – stąd wywodzą się nazwiska starych rodów czyżyńskich jak Adamczyk, Baś, Czernek, Gaweł, Malinowski, Sosin, Tymor, Tyrka, Zbroja.

Dla odróżnienia rodzin o tym samym nazwisku w linii prostej lub bocznej rodu przydawano niekiedy przydomek np.: Adamczyk-Janioł, Baś-Micek, Czernek-Kliniok, Czernek-Bandura, Siwek-Sola, Tymor-Kowal, Wójcik-Copnik.

Najstarszymi reliktami Czyżyn były 2 chaty, domy wieśniacze, kryte słomą (niestety nie pozostał po nich żaden ślad).

W pierwszej z nich oznaczonej prawdopodobnie numerem administracyjnym 9 lub 10 mieściła się pierwsza szkoła elementarna założona w roku 1876 w samym środku wsi w stajence włościanina Franciszka Basia.

Chata kryta słomą, bez komina wynajęta została za kwotę roczną 25 zł. Pierwszy nauczyciel Tadeusz Holcer mianowany 1 grudnia 1876 roku przybył do Czyżyn 4 grudnia. Do 13 grudnia wpisało się 28 chłopców i 22 dziewczęta tylko z Czyżyn.

W 1877 roku z Łęgu nie uczęszczało do szkoły ani jedno dziecko, mimo kar nakładanych na rodziców. Budowę szkoły rozpoczęto 29 marca 1879 roku na gruncie zakupionym za 150 zł reńskich. Naukę w ukończonej szkole rozpoczęto 4 listopada 1879 roku. Cesarz Franciszek Józef zasilił fundusz budowy kwotą 200 zł reńskich.

Drugim obiektem świadczącym o zabudowie Czyżyn była wyburzona w 1977 roku chata kryta również słomą, w której na belce powałowej widniał rzeźbiony napis:

„Sciańsc Boze tiemu mieskańcom – R.P. 1826”

Odzwierciedleniem pobożności mieszkańców Czyżyn jest stojąca do dziś w samym środku wsi murowana kapliczka, którą postawili mieszkańcy Czyżyn w roku 1894. Rzeźba – Świątek umieszczony w kapliczce po II wojnie światowej zaginęła. Obok figury na drewnianym 4 metrowym słupie nakrytym daszkiem wisiał mały dzwon- sygnaturka obwieszczająca trzykrotnym biciem w ciągu kolejnych 3 dni zgon mieszkańca Czyżyn lub pożar. Tu też gromadzili się okoliczni mieszkańcy na prywatne nabożeństwo majowe lub czerwcowe.

Ustne podanie mówi, że kapliczka została wzniesiona w miejscu dokąd sięgała woda powodzi – wylew Wisły w roku 1888.

W pobliżu kapliczki stał dom oznaczony numerem 26 – siedziba dawnego Urzędu Gminy Czyżyny, późniejsze miejsce noclegu dla bezdomnych żebraków z innych miejscowości.

W sąsiedztwie figury w latach 1929/30 zbudowano okazały jak na tamte czasy jednopiętrowy budynek siedmioklasowej Publicznej Szkoły Powszechnej, obok parę lat później powstał tzw. Dom Ludowy – miejsce imprez lokalnych.

Zabudowana obustronnie droga biegnie ku południu – rozdzielając się w prawo, mija 2 stawy gospodarcze, kieruje się ku błoniu, w lewo zaś biegnie obok terenu byłej cegielni do budynku drugiej z kolei szkoły z roku 1879, wyburzonej po II wojnie światowej. W tym miejscu kończy się południowa granica Czyżyn.

Na przełomie XIX i XX wieku wzdłuż północnej granicy Czyżyn zbudowana została linia kolei żelaznej z Krakowa do Kocmyrzowa odległego o 18 km, miejscowości nadgranicznej zaboru austriackiego i rosyjskiego. Budując ją władze austriackie kierowały się z pewnością względami militarnymi o czym świadczą rozmieszczone na tym szlaku forty, magazyny i składy amunicji prochowej. Z Czyżyn jako stacji rozrządowej pociągi dojeżdżały do odległej o 3 km Mogiły.

Lokalizacja stacji w Czyżynach miała doniosłe i przełomowe znaczenie dla typowo jak do tej pory rolniczej wsi.

Do końca XIX wieku oprócz drobnego rzemiosła dla potrzeb mieszkańców jak kowal, cieśla, murarz, szewc w Czyżynach nie było przemysłu. Dla miejscowej ludności wystarczał jeden sklep w środku wsi (Michałek), a drugi na jej końcu styka się z Łęgiem (Atteslander).

Na zachodnim odcinku północnej granicy Czyżyn w pobliżu fortu nr 15 zlokalizowane zostaje w 1818 roku lotnisko wojskowe a w roku 1931 także cywilne.

Na zakupionym od krakowskiej Kurii Metropolitarnej gruncie w 1937 roku rozpoczęto budowę obiektu przemysłu tytoniowego. Do wybuchu wojny wzniesiono budynek mieszkalno – administracyjny i 2 bloki produkcyjne (uprawa, skup, fermentacja tytoniu) dając zatrudnienie miejscowej ludności. Budowę dalszych bloków (produkcja papierosów) ukończono po wojnie. Obiekt Monopolu Tytoniowego usytuowany na wschodniej granicy Czyżyn był ostatnim obiektem stanowiącym wschodnią granicę.

Przy skrzyżowaniu dróg do Bieńczyc i Mogiły (obecnie Rondo Czyżyńskie) stał budynek wojskowej rozdzielni telefonicznej i stacji kolejowej Czyżyny zlikwidowanej w latach 60-tych. Naprzeciw stacji stoi do dziś zabytkowy budynek dawnej apteki, w którym w czasie wojny miała gabinet dr med. H. Ottenbreit.

Na tym właśnie odcinku szosy przebiegającej przez Czyżyny skoncentrowany był do 1949 roku handel i rzemiosło. Spotykamy tu 4 sklepy spożywcze, 3 mięsne, 2 wyszynki wódek, 2 składy z opałem, 2 kuźnie, warsztat kołodzieja, szewca, kaflarza, powroźnika i 2 stolarzy w tym wyrób trumien. Ta sieć usług datuje się w zasadzie od czasów powstania linii kolejowej. Trudno o bardziej skoncentrowany ciąg rzemiosła użytkowego i sklepów. Była to najbardziej reprezentacyjna część wsi, jeśli chodzi o aspekt gospodarczej zmiany spowodowany skupiskiem nowej nierolniczej warstwy społecznej.

Ustalił się podział wsi na część północną o charakterze rzemieślniczo-handlowym i przemysłowym (tartak, młyn, przemysł tytoniowy) i obszar od dworu ku południowej granicy gdzie dominowała ludność rolnicza.

Ważnym wydarzeniem dla Czyżyn i Łęgu było wzniesienie w latach 1929-30 budynku szkolnego. Warto wspomnieć, że od 1 września 1910 roku kierownikiem szkoły został mianowany Jan Dziubek, a od 1 maja 1928 roku funkcję tą sprawował Franciszek Marszałek, inicjator idei budowy nowej szkoły (1929-30) pod patronatem ówczesnego metropolity krakowskiego księdza arcybiskupa Adama Stefana Sapiechy, który zasilił fundusz budowy kwotą 10.000 zł. Naukę w szkole rozpoczęto 24 września 1930 roku a poświęcenia dokonał abp A.S. Sapiecha.

Od 20 lipca 1937 roku z inicjatywy kierownika szkoły Franciszka Marszałka rozpoczyna działalność przedszkole prowadzone przez miejscową nauczycielkę Michalinę Hatt.

18 czerwca 1967 roku nadano szkole imię pisarki Marii Dąbrowskiej. Niestety w roku 1972 szkoła przestaje istnieć. Budynek zajmuje przedsiębiorstwo budowlane „Oświata”.

24 października 1992 roku dokonano poświęcenia odrestaurowanej szkoły i nadanie jej imienia ks. kardynała A.S.Sapiechy. Faktu tego dokonał ks. bp. Kazimierz Nycz. Dyrektorem szkoły zostaje pani mgr Wiktorowicz-Brosło.

Czyżyny nie miały własnego kościoła. Należały do parafii św. Bartłomieja, tam również znajdował się cmentarz parafialny. Z inicjatywy metropolity krakowskiego A.S. Sapiechy rozpoczęto budowę kościoła w tej miejscowości. W sierpniu 1935 roku proboszczem został ksiądz Jerzy Zastawniak, a 16 października 1936 roku dokonano poświęcenia kamienia węgielnego. Jeszcze tego samego roku w Boże Narodzenie ksiądz Józef Zastawniak celebrował mszę w prezbiterium wznoszonego kościoła pod wezwaniem św. Judy Tadeusza Apostoła. Budowla w stanie surowym była gotowa w 1939 roku.

Wybuch II wojny światowej przeszkodził wykończeniu wieży do szczytu, trwały nieprzerwanie prace wykończeniowe wewnątrz świątyni. Aktualnie dzięki staraniom parafian kościół posiada już wieżę.

W styczniu 1945 roku przy wyzwalaniu Krakowa, została uszkodzona przez pocisk czołgu sowieckiego zachodnia ściana kościoła, uległo zniszczeniu kilka witraży i mur zakrystii.

W kwietniu 1951 roku na mocy decyzji księdza kardynała Sapiechy utworzona została nowa parafia obejmująca teren Czyżyn i Łęgu. Odtąd też ksiądz kanonik Józef Zastawniak rezydował nie w Mogile ale w Czyżynach w budynku plebanii. Kolejnym proboszczem był ks. Stanisław Michałek, a od 1986 roku ksiądz Zbigniew Gerle. Należy nadmienić, że kościół ten zbudowano w rekordowym czasie 3 lat!

Tak przedstawiony obraz Czyżyn pozwala określić tę miejscowość jako dobrze zapowiadającą się m.in. w sferze gospodarczej. Szkoła, kościół, stacja kolejowa, lotnisko, młyn, dom ludowy, duży zakład przemysłowy, stawy gospodarcze, sklepy, składy, warsztaty rzemieślnicze, majątek ziemski – dwór, pola uprawne, sady, ogrody, łąki, gospodarstwa wiejskie, ponad 300 domów mieszkalnych, zagród gospodarskich i około 1600 mieszkańców. Po wykupieniu przez Rząd II Rzeczpospolitej ziemi pod lotnisko cywilne, obraz wsi wzbogacił się o kilkanaście ładnych domów. Czyżyny stawały się nie tylko piękniejsze ale też bogatsze.

Mieszkańcy Czyżyn reprezentowali liczne zakłady rzemieślnicze i usługowe jak: akuszerka – 2, blacharz – 5, cieśla – 6, dentysta – 1, dorożkarz – ok.40, dróżnik – 2, introligator – 1, kamieniarz – 1, kominiarz – 2, kołodziej – 1, kowal – 6, krawiec – 5, monter różnych specjalności – ok.10, murarz – 5, ogrodnik – 2, piekarz – 3, rymarz – 1, rzeźnik – 4, stolarz – 11, szewc – 7, ślusarz – 2, zdun - kaflarz – 1.

Po uruchomieniu Zakładu Przemysłu Tytoniowego zatrudnionych było kilku elektryków, hydraulików i innych specjalistów tych branż.

Instytucje państwowe zwłaszcza na terenie Krakowa zatrudniały spośród mieszkańców Czyżyn: kolej – 18, poczta – 14, policja – 7, teatr – 1, straż pożarna – 2.

Marynarkę handlową na morzach świata do 1939 roku reprezentował 1, zaś po II wojnie światowej 2 mieszkańców Czyżyn. W handlu miejscowym zatrudnionych było: sklep spożywczy – 12, rzeźnik – 3, cukiernia – 1, skład z opałem – 4, wyszynk wódek – 2. Zawody inteligenckie: adwokat – 1, lekarz – 2, ksiądz – 5, inż. rolnik – 2, nauczyciel – 15.

W dziedzinie oświaty do 1939 roku do krakowskich szkół średnich uczęszczało ok. 30 osób, świadectwo dojrzałości uzyskało 10 osób spośród nich. Po 1945 roku młodzież podjęła naukę w szkołach średnich i wyższych. Dyplomy ukończenia studiów wyższych w poszczególnych dyscyplinach uzyskało: biologia – 2, chemia – 4, ekonomia –5, farmacja – 1, geografia – 1, matematyka – 1, medycyna – 1, stomatologia – 1, plastyka – 1, polonistyka – 1, prawo – 6, rolnictwo – 3, teologia – 2, kierunki techniczne – 4, architektura – 1.

Na terenie Czyżyn przed rokiem 1939 działały organizacje takie jak: Związek Strzelecki, Polska Partia Socjalistyczna, Amatorski Klub Sportowy, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży.

By dopełnić rzeczywistości Czyżyn o realia należy wspomnieć o braku dróg. Biegnąca z Krakowa szosa – droga bita, opatrzona równolegle do niej rowem spływowym, w lecie pokryta była kurzem, w porze deszczowej pokrywało ją błoto. Podobnie było na drogach wewnętrznych wsi.

Brakowało poczty! Usługi te świadczył Urząd Pocztowy Kraków 13 (Dąbie) za pośrednictwem mieszkańca Czyżyn Karola Sznajdera, który pełnił tę funkcję przez 40 lat! Agencję pocztową założono w Czyżynach w czasie okupacji w 1940 roku.

Telefony prywatne posiadali jedynie: młyn, stacja kolejowa, majątek ziemski – dwór. Zaledwie kilkunastu mieszkańców posiadało radio (zakazane w czasie wojny) – był to tzw. aparat – detektor o zasięgu lokalnym.

W Czyżynach nie było policji, zainstalowali ją w roku 1940 Niemcy jako tzw. „policję frontową”. Brakowało również straży pożarnej.

Ogólnie mówiąc, Czyżyny uważane były za miejscowość stosunkowo zamożną, choć nie było tu obce zjawisko niedostatku, biedy a nawet skrajnej nędzy.

Czyżyńskie okno na świat

Znaczącym faktem historycznym była decyzja o lokalizacji lotni ska Rakowice-Czyżyny, będącego jednym z najstarszych lotnisk stałych w Europie. Już na przełomie wieków stacjonował tu oddział balonowy II Pułku Artylerii Fortecznej Twierdzy Kraków.

Pierwotne lotnisko założone zostało dla potrzeb Wojsk Lotniczych Austro-Węgier. W roku 1912 dowództwo austriackie utworzyło tutaj jednostkę lotniczą Flugpark 7. Jednocześnie poszerzono teren do powierzchni 55 ha. Lotnisko znajdowało się na gruntach należących do c.k. skarbu wojskowego, wykupionych w tym celu m.in. od Zakonu OO Dominikanów. Stacjonujące tu samoloty brały udział w obronie Twierdzy Kraków w roku 1914. W czasie walk lotnisko znalazło się na tyłach frontu, toteż wykorzystywane było do szkolenia personelu i remontowania samolotów z jednostek frontowych.

W 1918 r. austro-węgierskie lotnisko stało się jednym z punktów etapowych pierwszej w Europie regularnej, lotniczej linii pocztowej łączącej Wiedeń z Kijowem i Odessą. Było to ogromne przedsięwzięcie organizacyjne i techniczne uwieńczone wielkim sukcesem. Inauguracyjny lot odbył się w dniu 20 marca 1918 roku. Pod koniec I Wojny Światowej stacjonowała tu 10 Zapasowa Kompania Lotnicza. Dowodził nią Polak – kpt. Roman Florer.

31 października 1918 r. baza przeszła pod komendę polskich władz wojskowych, stając się tym samym pierwszym lotniskiem niepodległej Polski. Tu też zorganizowano najwcześniejszą na ziemiach polskich jednostkę lotniczą, nazwaną I Eskadrą Bojową.

W okresie wojny polsko-bolszewickiej zorganizowano tutaj I Niższą Szkołę Pilotów dla szybko rozbudowującego się lotnictwa wojskowego. W tym czasie działały również lotnicze warsztaty remontowe, w których nawet zorganizowano ograniczoną produkcję nowych samolotów.

W 1921 r. w oparciu o istniejące zaplecze techniczne został sformowany II Pułk Lotniczy. Jednak obszar lotniska austriackiego był zbyt mały na jego potrzeby. Rozpoczęto pierwsze studia nad powiększeniem lotniska i zmianą jego formy z układu prostokątnego na układ centralny (zbliżony do koła) . Centrum miało się znajdować w pobliżu późniejszego hangaru PLL „Lot” (dziś ul. I. Stella-Sawickiego).

Nowy etap istnienia to organizacja cywilnego portu lotniczego. Inauguracja nastąpiła w dniu 18 lipca 1923 roku, kiedy uruchomiono linię lotniczą Kraków – Warszawa. Dworzec lotniczy mieścił się w zaadaptowanych wagonach kolejowych. Dalszy rozwój nastąpił w roku 1925 kiedy rozpoczęto proces wykupu i wywłaszczania ponad 100 ha gruntów, należących do Rakowic, a także częściowo przynależnych do wsi Czyżyny. Wykup i wywłaszczenia gruntów przeznaczone były pod lotnisko o układzie centralnym, znacznie większe niż w projektach z 1921 roku. Plan rozwoju lotniska (projekt koordynowany przez prof. inż. Izydora Stella-Sawickiego) przewidywał układ zbliżony do sześciokąta foremnego, z naprzemiennie zlokalizowanymi zespołami hangarowymi i strefami wolnego przelotu. Układ taki, zgodny z ówczesnymi tendencjami europejskimi, pozwalał na starty i lądowania przy wszystkich kierunkach wiatru. Równolegle z wykupem i wywłaszczeniami rozpoczęto budowę zachodniego i południowego zespołu hangarowego. W tymże roku 1925 uruchomiono pierwszą, międzynarodową linię lotniczą Kraków-Brno-Wiedeń.

Największy rozkwit lotnictwa cywilnego nastąpił około roku 1933. Zakończono budowę hangaru, budynku portowego, stacji paliw i biura meteorologicznego. Powstała także stacja łączności radiowej. W roku 1938 uruchomiono kolejną linię międzynarodową Warszawa-Kraków-Budapeszt.

We wrześniu 1939 r. lotnisko Kraków wielokrotnie zbombardowane podzieliło tragiczny los innych polskich lotnisk.

Okupanci podjęli rozbudowę lotniska – jednakże w oparciu o polskie plany z lat 30. Scalili oni wszystkie zespoły hangarowe systemem betonowych dróg kołowania i dróg samochodowych. Niemcy także włączyli do polskich terenów lotniska dalszych ponad 100 ha ziemi, na wykup której wcześniej zabrakło funduszów polskiemu Wysokiemu Skarbowi Wojskowemu przed rokiem 1939. Podczas wojny około roku 1943 rozpoczęto budowę utwardzonej drogi startowej o długości ponad 2000 m. Znacznie powiększono tym samym obszar lotniska w kierunku południowo – wschodnim (dochodząc do wsi Bieńczyce oraz Czyżyny). Ta część lotniska została najlepiej wyposażona w betonowe drogi kołowania, place postojowe, schrony dla sprzętu i personelu, stając się jedną ze znaczących baz lotniczych Luftwaffe obsługujących front wschodni.

Wycofując się, okupanci wysadzili wszystkie ważniejsze budowle lotniskowe, ciężko uszkadzając hangary. W styczniu 1945 r. lotnisko zajęli Rosjanie. W połowie roku 1945 przekazali je polskim władzom.

Po zakończeniu II wojny światowej podjęto częściową odbudowę hangarów, rozpoczynając od hangaru Polskich Linii Lotniczych „Lot” stanowiącego zaplecze dla obsługi cywilnego ruchu pasażerskiego i towarowego. Naprawiono i ukończono system dróg startowych, manewrowych oraz wewnętrznych dróg komunikacyjnych. Układ lotniska przeorientowano. Zrezygnowano z najsilniej zniszczonego zespołu zachodniego (najważniejszego przed 1939 rokiem), wiążąc system obsługi komunikacyjnej pola wzlotów z zabudowaniami po południowej i wschodniej części lotniska (zespoły hangarowe przy ówczesnej Al. Planu 6-letniego).

W 1963 r. lotnisko Rakowice-Czyżyny zostało zlikwidowane z powodu rozbudowy kombinatu metalurgicznego i towarzyszących mu osiedli mieszkaniowych.

Na terenie byłego lotniska powstało w roku 1964 Muzeum Lotnictwa w Krakowie które gromadzi i prezentuje eksponaty związane ze światową techniką lotniczą. Jego bogate zbiory stanowią: samoloty, szybowce, śmigłowce, rakiety przeciwlotnicze oraz silniki lotnicze. Muzeum posiada również bibliotekę z olbrzymim księgozbiorem oraz wielkie zbiory fotograficzne. Wśród licznych eksponatów znajdują się samoloty będące unikatami w skali światowej.

Opracowanie Piotr Wojnarowski

^ do góry ^

Reklama Kraków | Pozycjonowanie | Nałogi | Lekarze